و چون هر كارى را بايد به دست اهل آن انجام داد ، چه كار خوب را و چه كار بد را ، در اين راه همواره از عالمان بد استفاده مىشده است . چنان كه براى سبك كردن بيماريى يا سنگين كردن آن ، از طبيب كمك مىگرفته‌اند . چون عالم و طبيب همه گونه هست . و جوش بىامانى كه اسلام مىزند ، و در روايات فراوان تأكيد مىكند كه عالمان را معرفى كنيد ، خوب و بدشان را ، منعطف و غير منعطفشان را ، متعهد و غير متعهدشان را ، براى همين است . 5 - نشر پراكندگيهاى فكرى و عقيدتى مسائلى كه تاكنون ياد شد ، از جملهء علل و عواملى بود كه موجب شد تا بلاد اسلام دچار پراكندگى شود ، هم از نظر سياسى و هم از نظر فكرى و اعتقادى . عواملى درونى نيز در جامعهء اسلامى وجود داشت كه نتايج ياد شده را پديد مىآورد . در اينجا نبايد از نقش مخرب و مرموز بيگانگان - يهود و مسيحيت - غفلت كرد . اينان ظلمها و جنايتها و خيانتهاى بسيارى بر اسلام و مسلمين كرده‌اند و مىكنند . بزرگترين فرق ميان امپراتورى اسلام و اروپا - كه در قرون وسطى همه مسيحى بودند - اين بود كه در ميان مسلمين ، شمار بزرگى از مردم ديانتهاى ديگر بودند . و اينان همان اهل ذمه‌اند كه وجودشان از آغاز كار ، براى درست شدن يك وحدت سياسى ميان ملتهاى اسلام ، مانع بود . و در سر - زمينهاى اسلام ، كليساها و ديرهاى مسيحيان و يهود ،